Iran op het kruispunt van verandering

Bron: Hamed Saber / CC

Vier maanden geleden woedden er grote protesten in Iran. De onrust is voorbij, maar de wortels van de demonstraties zijn niet verdwenen en de onvrede blijft sterk aanwezig. Wat staat het land te wachten? Volgens Irancorrespondent en journalist Thomas Erdbrink zouden de protesten morgen weer uit kunnen breken.

“Kijk,” zegt de 23-jarige Roja Motamedi, terwijl ze haar mobieltje kantelt en over het scherm scrolt. “Dit is Masih Alinejad.”

Het Instagramaccount van de Iraanse journaliste Alinejad staat vol met foto’s en filmpjes van jonge vrouwen. Ze staan in het midden van grote pleinen of zijn elektriciteitskastjes opgeklommen. Hun lange donkere haren wapperen in de wind, net als de verplichte hijabs (hoofddoeken) die ze stevig in hun hun vuisten klemmen.

Hoe zat het ook al weer?
Iran is een land in het Midden-Oosten, met Teheran als hoofdstad. Sinds de revolutie van 1979, toen de sjah (= koning) Mohammed Reza Pahlavi werd afgezet, is het land een Islamitische Republiek. De hoogste leider van het land is ayatollah (sjiitische geestelijke) Ali Hosseini Khamenei. Naast de religieuze leider heeft het land ook een president, Hassan Rohani.

Vier maanden geleden verschenen de eerste vrouwen met hoofddoek in de hand, zoals te zien is op Alinejad’s Instagram. Toen een vrouw werd opgepakt nadat zij haar hoofddoek had vastgebonden aan een stok en deze in het drukke Teheran in de lucht zwierde, volgden tientallen vrouwen haar voorbeeld. Meer dan dertig van hen werden gearresteerd.

Rond dezelfde tijd gingen inwoners in heel Iran de straat op om te protesteren tegen het regime. De protesten begonnen op 28 december 2017 in het noordelijke Mashal en verspreidden zich razendsnel naar zowel grote steden als kleinere provinciestadjes. Aanvankelijk waren de protesten gericht op de slechte economische omstandigheden in het land: de Iraanse bevolking wordt geteisterd door torenhoge prijzen en groeiende werkloosheidcijfers.

Protesten in Teheran in December 2017. Bron: Fars News Agency / Wikimedia

Al snel uitten de Iraniërs hun onvrede over meer zaken. Het conservatieve theocratische regeringsbeleid en corruptie bijvoorbeeld, maar ook ecologische problemen zoals de waterschaarste gaven aanstoot tot de rellen. Na meer dan een week van hevige onrust liet de Iraanse Revolutionaire Garde op 7 januari weten de situatie onder controle te hebben. Zeker 25 mensen kwamen om het leven en duizenden werden gearresteerd.

Minder bang

Alinejad is een bekende criticus van het Iraanse regime. “Ze is een voorbeeld voor Iraanse vrouwen,” vindt Motamedi, die in het noordelijke Amol woonde en naar Nederland kwam omdat haar man tegen het regime is. Met haar familie en vrienden die in Iran wonen heeft ze nog altijd veel contact.

De protesten kunnen eigenlijk morgen weer uitbreken

De protesten zijn nu voorbij, maar net als Alinejad en Motamedi zijn veel Iraniërs nog steeds bezorgd over de toekomst. “Mensen zijn veel minder bang geworden om voor zichzelf op te komen,” zegt Motamedi over de protestanten. “Via social media zien mensen dat wat ze niet hebben maar wel willen. Dat spreken ze nu ook uit en dat vind ik heel positief.”

Journalist Thomas Erdbrink woont al zestien jaar in Iran. Zondag zond de VPRO de eerste aflevering van zijn nieuwe reeks Onze Man in Teheran uit. Tijdens de opnames merkte hij dat mensen eraan gewend geraakt zijn zich meer uit te spreken. “Er is veel woede op veel fronten,” vertelt Erdbrink aan Red Pers. “Politiek, sociaal, economisch, ecologisch. Dat doet mensen zich nog makkelijker dan vroeger uitspreken over heikele kwesties, zoals wat ze van de leiders vinden.” De mensen op straat komen nu zelf naar hem toe om voor de camera te praten.

Bron: Sonia Sevilla / Wikimedia

Vier maanden na de protesten zijn de problemen die de woede van de Iraanse bevolking teweegbrachten er nog steeds. “De protesten kunnen eigenlijk morgen weer uitbreken,” zegt Erdbrink.

Vakanties en social media

Bijzonder aan de protestgroep is dat hij geen gezicht, geen adres en geen uniforme agenda heeft. Volgens Erdbrink zijn de protestanten niet alleen studenten of alleen maar armen, maar een mix van alle lagen van de bevolking.

Eén van de ontevreden Iraniërs is de moeder van Sarwie Milani*. Milani woont al twintig jaar in Nederland, maar houdt zichzelf via social media een paar keer per dag op de hoogte van het wel en wee in haar moederland. Veel van haar familieleden wonen nog in Iran. Ze toont een foto van haar moeder, met een brede lach en een arm omhoog gestrekt langs haar lichaam. In haar hand wappert een hoofddoek. “Mijn moeder is 73 jaar oud,” vertelt Milani trots. “Zij heeft haar hoofddoek ook afgedaan.”

De foto van Milani’s moeder is exemplarisch voor de onvrede die momenteel leeft in Iran. Er zijn twee aspecten die hier een enorme invloed op hebben: de mogelijkheid om te reizen en het internet.

Meer Iraniërs gaan vaker en verder op vakantie. Milani’s moeder is bijvoorbeeld vaak in Nederland geweest. Social media hebben hetzelfde effect: platformen als Telegram en Instagram dragen bij aan de borrelende onvrede onder de Iraniërs omdat men zo, net als door het reizen, ziet hoe het ook anders kan.

Social media dragen bij aan de borrelende onvrede

Daarnaast faciliteren social media de snelle verspreiding van de protesten. Filmpjes van scanderende menigten en wapperende hoofddoeken worden binnen no time verspreid en moedigen grote groepen mensen aan óók de straat op te gaan. De berichtendienst Telegram werd door de Iraanse regering al eerder tijdelijk geblokkeerd, maar de overheid zegt nu dit definitief te willen doen. Op deze manier probeert de regering de protesten in de kiem te smoren.

De toekomst van Iran

Ondertussen is Iran veel in het nieuws vanwege het nucleaire akkoord dat in 2015 werd afgesloten met de internationale gemeenschap. De Verenigde Staten dreigen op 12 mei uit dit akkoord te stappen als er voor die tijd geen aanpassingen gemaakt worden. “Ik denk dat als dit gebeurt het zal bijdragen aan de hulpeloosheid die veel mensen al voelen,” zegt Erdbrink. “Ze voelen zich een speelbal van hun eigen leiders. Maar hoe dit dan weer wordt uitgedragen is nu nog heel moeilijk om te zien.”

Het is lastig om te voorspellen wat Iran te wachten staat, maar dat het broeit onder de oppervlakte is zeker. Veel mensen willen en hopen op verandering, maar wat die verandering concreet moet zijn is onduidelijk. Milani’s moeder denkt bijvoorbeeld met weemoed terug aan de tijd van de sjah. Maar, “mensen idealiseren dat,” vindt Motamedi. “Ze stellen het zich voor als een paradijs, maar dat was het niet.”

“De Iraanse samenleving is in de afgelopen jaren enorm veranderd, maar de regels zijn niet aangepast op die samenleving,” zegt Erdbrink. “Of dat in de toekomst zo gaat blijven weten we gewoonweg nog niet.”

*De naam van Milani is op verzoek van de geïnterviewde gefingeerd. Haar echte naam is bekend bij de redactie.